अनिल सिंह
१. प्रस्तावना : सत्ता र जिम्मेवारीबीचको संघर्ष
राजनीतिमा पद कुनै पुरस्कार होइन, जिम्मेवारीको प्रमाण हो।
तर जब सत्ताको परिधि भित्र स्वार्थ, असन्तोष र असन्तुलन मिसिन्छ, तब सत्ताधारीको कुर्सी त्यही आगोमा जल्छ जसले कहिल्यै जनताको हितलाई जलाउन खोज्दैन।
मधेश प्रदेशका तत्कालीन मुख्यमन्त्री जितेन्द्र प्रसाद
सोनलको राजीनामा पनि त्यस्तै एउटा क्षण हो — जहाँ व्यक्तिगत हैसियतभन्दा ठूलो बन्यो राजनीतिक वास्तविकता, र संवैधानिक मर्यादाको सम्मानले सत्ताको दीवार छोड्ने साहस जगायो।
२. वैधानिक आयाम : संविधानको धारा १६८(७) अन्तर्गतको स्थिति
नेपालको संविधानको धारा १६८ (७) स्पष्ट भन्छ —
“मुख्यमन्त्रीले विश्वासको मत पाउन असफल भएमा वा राजीनामा दिएमा वा निधन भएमा प्रदेश प्रमुखले प्रदेशसभामा प्रतिनिधित्व गर्ने दलहरूका नेता र सदस्यहरूलाई पुनः सरकार गठन गर्ने प्रक्रिया अघि बढाउँछ।”
यस आधारमा सोनलको राजीनामा संवैधानिक रूपले वैध, मर्यादित र प्रक्रियागत कदम हो।
उनीमाथि विश्वासको मत नपाइने निश्चित भएपछि, संविधानले दिएको वैकल्पिक अधिकार प्रयोग गर्दै उनले राजीनामा दिए, जसले प्रदेश प्रमुखलाई नयाँ सरकार गठनको बाटो खुला गरिदियो।
राजीनामाको यो क्षण केवल एउटा राजनीतिक अन्त्य होइन — यो संविधानले सुनिश्चित गरेको लोकतान्त्रिक संक्रमणको सुसंस्कृत रूप हो।
नेपालजस्ता बहुदलीय, विभाजित समर्थन संरचना भएका प्रदेशहरूमा यो धारा स्थायित्व र संक्रमणबीचको पुलको रूपमा काम गर्छ।
३. राजनीतिक अर्थ : मधेशको सत्तासंरचना र अन्तर्विरोध
मधेश प्रदेश नेपालको सबैभन्दा संवेदनशील र राजनीतिक दृष्टिले सक्रिय प्रदेश हो।
यहाँका दलहरू — चाहे लोकतान्त्रिक समाजवादी पार्टी (LSP), जनमत पार्टी, मधेशी जनता अधिकार फोरम वा अन्य — सबैका एजेन्डा मधेशको पहिचान, अधिकार र आत्मसम्मानसँग जोडिएका छन्।
तर विगत पाँच वर्षको राजनीतिक अभ्यासले देखाएको छ कि मधेशका दलहरूबीचको मुख्य चुनौती साझा मुद्दाभन्दा पनि सत्ताको समीकरण बन्यो।
जितेन्द्र सोनलको नेतृत्वमा गठित सरकार स्थिर हुन नसक्नुको कारण पनि यही हो।
गठबन्धनका दलहरूबीच सत्ता बाँडफाँट, मन्त्रालय स्वार्थ र विश्वासको संकटले नीतिगत साझेदारीभन्दा बढी पदको राजनीति सिर्जना गर्यो।
त्यसैले, जब समर्थन घट्न थाल्यो, राजीनामा अपरिहार्य भयो।
तर राजनीतिक दृष्टिले यो राजीनामा केवल सत्ताको परिवर्तन होइन,
मधेश प्रदेशमा नयाँ समीकरण, नयाँ सम्भावना र नयाँ प्रयोगको संकेत हो।
अब जुनसुकै दल वा गठबन्धन सत्तामा आए पनि, मधेशका जनतालाई आशा छ — यसपटक सत्ता जनताको लागि होस्, नेताको लागि होइन।
४. प्रतीकात्मक अर्थ : संयम, मर्यादा र लोकतान्त्रिक संस्कृति
राजीनामा राजनीतिक पराजय होइन — त्यो लोकतान्त्रिक परिपक्वताको प्रतिविम्ब हो।
सोनलले पदमा रहँदै कानूनी प्रक्रिया बोक्दै राजीनामा दिए,
यो कदमले मधेश प्रदेशको राजनीतिमा एक नयाँ संदेश पठाएको छ —
कि “सत्ता केवल रहिरहनु होइन, समय आएमा सम्मानपूर्वक छोड्न सक्नु पनि राजनीतिक संस्कार हो।”
नेपालका धेरै प्रदेश र संघीय सरकारका घटनाहरू हेर्दा,
कसरी नेताहरू सत्तामा टाँसिँदा लोकतान्त्रिक मूल्यहरू क्षीण हुन्छन् भन्ने देखिन्छ।
तर सोनलको कदमले त्यस विपरीत सन्देश दिएको छ —
संविधानको आत्मा पालन गर्नु, पदभन्दा माथि मर्यादालाई राख्नु, र
राजनीतिक संस्कृतिलाई व्यवहारमा उतार्नु।
५. कानुनी टिप्पणी : प्रदेश प्रमुखको भूमिका र आगामी प्रक्रिया
अब संविधानको धारा १६८(१) देखि (५) अनुसार नयाँ सरकार गठनको प्रक्रिया सुरु हुन्छ।
प्रदेश प्रमुखले सबैभन्दा ठूलो दल वा गठबन्धनलाई बहुमत प्रमाणित गर्न बोलाउनेछन्।
यदि कुनै दलले स्पष्ट बहुमत देखाउन नसके,
धारा १६८(३) र १६८(४) अन्तर्गत अन्य सदस्यलाई पनि अवसर दिइनेछ।
यो प्रक्रिया केवल सरकार गठनको कानूनी बाटो होइन,
यो संविधानले दिएको सत्ताको पुनर्सन्तुलनको औजार हो।
यसले देखाउँछ कि नेपालको संघीय लोकतान्त्रिक प्रणाली अझै संविधानको शासनमा चलिरहेको छ,
जहाँ सत्ता दलको होइन, प्रक्रियाको अधीनमा रहन्छ।
६. मधेशको सन्दर्भमा यो घटनाको सामाजिक अर्थ
मधेश प्रदेश सधैं अधिकारको आवाज, भाषाको पहिचान र आत्मसम्मानको संघर्षको प्रतीक रहँदै आएको छ।
सोनल स्वयं मधेश आन्दोलनका पुराना पात्र हुन् —
तर आज उनको राजीनामा मधेशको अर्को रूप प्रस्तुत गर्छ :
संघर्षबाट सत्ता, र अब सत्ताबाट संयमतर्फको यात्रा।
जनताले अब बुझ्न थालेका छन् —
सत्ता परिवर्तनले मात्र होइन, शासनको चरित्र परिवर्तनले मधेश परिवर्तन हुन्छ।
यो घटनाले राजनीतिक अस्थिरतामाथि प्रश्न उठाएको छ —
किन मधेशमा सरकारहरू छोटो आयुका हुन्छन्?
किन नीति स्थायित्वभन्दा बढी मन्त्रीपरिवर्तनमा ऊर्जा खर्चिन्छ?
यी प्रश्नहरू अब नयाँ सरकारमाथि केन्द्रित हुनेछन्।
७. भावनात्मक आयाम : जनताको अपेक्षा र राजनीतिक थकान
मधेशका नागरिक आज पनि विकासभन्दा बढी विकासको भाषण सुन्दै आएका छन्।
सडक, स्वास्थ्य, शिक्षा, रोजगारी — यी सबै अजम्बरीजस्तै छन्।
राजनीतिक नेताहरूको घुमफिर सत्ताको चक्रमा सीमित हुँदा,
जनताको आशा निराशामा बदलिएको छ।
सोनलको राजीनामाले फेरि जनतालाई एउटा सामाजिक मनोवैज्ञानिक झट्का दिएको छ —
“हामी फेरि नयाँ सरकार हेर्नेछौं, तर के यसपटक केही फरक हुनेछ?”
यो प्रश्न मधेशका गाउँदेखि शहरसम्मको साझा स्वर हो।
यो स्वर सत्ता र विपक्ष दुवैका लागि चेतावनी हो —
अब जनता केवल भाषण सुन्न चाहँदैनन्, परिणाम हेर्न चाहन्छन्।
८. निष्कर्ष : सत्ता परिवर्तन होइन, संस्कार परिवर्तनको घडी
जितेन्द्र प्रसाद सोनलको राजीनामा नेपालको संघीय लोकतान्त्रिक अभ्यासमा एउटा पाठपुस्तक उदाहरण हो —
जहाँ संविधानको मर्यादा र व्यक्तिगत आत्मसम्मान एकैसाथ टेकेर अगाडि बढे।
अब मधेश प्रदेशको राजनीति दुई बाटामाथि उभिएको छ —
एक, पुनः पुरानै समीकरण र अस्थिरतामा फर्किने बाटो।
अर्को, नयाँ राजनीतिक संस्कार, पारदर्शिता र नीति–मुखी नेतृत्वतर्फको बाटो।
सोनलको राजीनामा केवल एउटा दल वा व्यक्तिको घटना होइन,
यो सन्देश हो —
“लोकतन्त्रको शक्ति पदमा होइन, पद त्याग्ने क्षमतामा निहित हुन्छ।”
