भूमिका
राजनीति केवल सत्ताको खेल होइन, त्यो विचार, दर्शन र जनताको भावनाको यात्रासँग गाँसिएको एउटा गहिरो साधनाकाे यात्रा हो। नेपालको राजनीतिक इतिहासले असंख्य उतार–चढाव, एकता र विभाजनका चरणहरू, र वैचारिक उठान र पतनका क्षणहरू अनुभव गरेको छ। २००७ सालको प्रजातान्त्रिक उदयदेखि २०४६ सालको पुनर्जागरण, २०६२/६३ को परिवर्तन हुँदै गणतन्त्र स्थापनासम्मको यात्रा एक किसिमले राजनीतिक “एकता” को आवेग र “विभाजन” को अनिवार्यता दुवैको मिश्रण हो।
तर आज प्रश्न उठेको छ — यी एकता र विभाजनहरू वास्तवमै वैचारिक विचलनताको परिणाम हुन् ? कि समय र परिस्थितिको आवश्यकता ? राजनीतिक दलहरूको फुटफार, मिलन, पुनः फुट र पुनः एकीकरणको लहरले जनतामा प्रश्न जन्माएको छ – के विचार केवल नारा बनेको हो ? के सिद्धान्त केवल सत्ता–लालसाको आवरण हो ?
वैचारिक एकताको दर्शन र यसको ऐतिहासिक अर्थ
विचार, दर्शन र सिद्घान्त कुनै दलका स्वार्थिक दस्तावेज होइनन्; ती समाजको रूपान्तरणका साधन हुन्। एकता भन्ने शब्द केवल संगठनात्मक मेल होइन, त्यो साझा सोच, साझा लक्ष्य र साझा आत्मभावनाको प्रतिफल हो।
नेपालको राजनीतिक इतिहासमा एकताको दर्शनलाई विशेष स्थान छ। प्रजातान्त्रिक आन्दोलनमा राजतन्त्रविरुद्ध लड्ने विभिन्न धारहरू, मार्क्सवादी, समाजवादी र प्रजातान्त्रिक विचारधाराका बीचको सहकार्यले परिवर्तन सम्भव बनायो। तर त्यो सहकार्य दीर्घकालीन वैचारिक एकता बन्न सकेन। सत्ता प्राप्तिपछि विचार गौण र पद प्रधान बन्दै गयो।
एकताको दर्शनले जे माग्छ, त्यो आत्मसमर्पण र वैचारिक प्रतिबद्धता हो। तर नेपालमा एकता प्रायः सत्ता समीकरण मिलाउन गरिएको “अस्थायी सम्झौता” बन्छ। यस्तो एकता दार्शनिक दृष्टिले कृत्रिम हुन्छ, जसको मूल उद्देश्य सिद्धान्त होइन, अवसर हुन्छ।
फुट र एकताको दोहोरो चरित्र : विचार वा अवसर ?
फुट र एकताको कथा नेपाली राजनीति जस्तै पुरानो छ। प्रायः सबै प्रमुख दलहरू कुनै न कुनै “फुट” का उत्पाद हुन्। कम्युनिस्ट आन्दोलनले असंख्य उपशाखा जन्मायो, प्रजातान्त्रिक धार पनि कहिल्यै एकीकृत रहन सकेन।
फुटलाई कतिपयले “विचारको स्वतन्त्रता” को रूपमा व्याख्या गर्छन्, किनभने हरेक व्यक्ति वा समूहलाई आफ्नो सोच प्रकट गर्ने अधिकार छ। तर व्यवहारमा त्यो स्वतन्त्रता भन्दा बढी “असहिष्णुता” को परिणाम देखिन्छ। जब नेताहरू आफ्ना विचारभन्दा बढी आफ्ना स्वार्थमा केन्द्रित हुन्छन्, फुट अनिवार्य बन्छ।
एकता पनि त्यसैगरी “सत्ताको अवसर” सँग गाँसिन्छ। जब सत्ता गुम्ने डर हुन्छ, फुटेका दलहरू पुनः “जनताको हितको नाममा” एक हुने अभिनय गर्छन्। तर जनतालाई बुझ्न अब कठिन छैन – ती एकता प्रायः “विचारको मिलन” होइन, “हितको मेल” हो।
वैचारिक विचलनता : कारण र स्वरूप
वैचारिक विचलनता भन्नाले कुनै व्यक्ति वा दलले आफ्नो मूल दर्शनबाट विचलित भई व्यवहारमा उल्टो कार्य गर्नु हो। नेपालमा यो विचलनता विभिन्न रूपले देखिन्छ —
एकातिर नेताहरू समाजवाद, जनताको शासन र समानताको कुरा गर्छन्, अर्कोतिर त्यही नेताहरूले असमानता, भ्रष्टाचार र परिवारवादलाई संस्थागत गर्छन्। उनीहरूका भाषणहरू क्रान्तिकारी छन्, तर व्यवहारमा उनीहरू प्रतिक्रियावादी नै देखिन्छन्।
यो विचलनताको प्रमुख कारण “दर्शन र व्यवहार बीचको दूरी” हो। विचारमा तिनीहरू मार्क्सको सन्देश बोल्छन्, तर कार्यमा मछाको व्यापार गर्छन्। राजनीतिक प्रशिक्षण, वैचारिक अध्ययन र आत्मपरीक्षणको परम्परा हराइसकेकाले नेतृत्व “नारा–केन्द्रित” र “तात्कालिक लाभ–मुखी” भएको छ।
अर्को कारण विदेशी प्रभाव र आयातित वादको अन्धानुकरण हो। नेपालमा विचारहरू प्रायः बाह्य जगतबाट आयात गरिन्छन्, तर ती विचारहरूलाई यहाँको समाज, संस्कृति र अर्थतन्त्रसँग कसरी मिलाउने भन्ने प्रश्नमा गम्भीर छलफल हुँदैन। त्यसैले imported ideology को नेपालीकरण नहुँदा, विचार सैद्धान्तिक किताबमा मात्र रहन्छ, व्यवहारमा तुहिन्छ।
परिस्थितिको आवश्यकता : समय र सन्दर्भ अनुसारको परिवर्तन
तर प्रश्नको अर्को पक्ष पनि छ। के प्रत्येक विभाजन वा विचार परिवर्तनलाई विचलन भन्न सकिन्छ ? सायद होइन। जिवन स्थिर हुँदैन, परिस्थितिहरू बदलिन्छन्, र बदलिँदो सन्दर्भमा केही निर्णय “आवश्यक” बन्न सक्छन्।
राजनीतिक दर्शन पनि जीवित तत्त्व हो — त्यसले समयसँगै रूप फेर्छ। जब परिस्थितिले नयाँ चुनौती ल्याउँछ, पुरानो ढाँचा त्यागेर नयाँ सोच अपनाउनु विचलन होइन, अनुकूलन हो। उदाहरणका लागि, विश्वभर उग्रभौतिकवादी मार्क्सवादीबाट सामाजिक लोकतन्त्रतर्फको यात्रा गरेका छन्, त्यो विचलन नभई समयको माग हो।
नेपालमा पनि जब लोकतन्त्र स्थापनाको आन्दोलन चलिरहेको थियो, सबै विचारहरू एउटै साझा उद्देश्यमा केन्द्रित भए — परिवर्तन र स्वतन्त्रता। त्यो बेला वैचारिक शुद्धता भन्दा पनि राजनीतिक समन्वय नै आवश्यक थियो। त्यसैले केही “विचलन हाेइन रूपान्तरणा” हरू वास्तवमा “परिस्थितिको आवश्यकता” हुन् भन्ने दृष्टिकोण उचित छ।
तर यहाँ चुनौती यो हो — कहिले विचलनता आवश्यक अनुकूलन हो, र कहिले स्वार्थी अवसरवाद ? यही सिमानामा नै नेपालको राजनीतिक नाटक चलिरहेछ।
दार्शनिक विमर्श : सिद्धान्त, व्यवहार र सत्ता–लालसाको द्वन्द्व
राजनीति दर्शन विना आत्माहीन हुन्छ। दर्शनले राजनीतिलाई दिशा दिन्छ, जबकि सत्ता–लालसाले त्यसलाई विकृत बनाउँछ।
दार्शनिक दृष्टिले हेर्दा, “एकता र विभाजन” दुबै “प्रक्रिया” हुन्, “अवस्था” होइनन्। समाजको चेतना र आन्दोलनको उत्कर्षक्रममा कहिले एकता अपरिहार्य हुन्छ, कहिले विभाजन अनिवार्य।
तर जब दर्शनको स्थानमा स्वार्थ आउँछ, विचार झूटो आवरण बन्न थाल्छ।
नेताहरूले जनतालाई विश्वास दिलाउँछन् कि उनीहरू “देशको मुक्ति” को लागि एक भएका हुन्, तर भित्री रूपमा उनीहरू “स्व–मुक्ति” को लागि जुटेका हुन्छन्।
यस्तो अवस्थामा “एकता” र “विभाजन” दुवैको दार्शनिक अर्थ हराउँछ, र बाँकी रहन्छ केवल सत्ता प्राप्तिको संघर्ष।
सिद्धान्तले सत्ता प्राप्ति होइन, समाज परिवर्तनको बाटो देखाउँछ। तर नेपालमा सिद्धान्तहरू प्रायः सत्ताको नक्सा कोर्ने साधन बनेका छन्। यही कारणले, जब सत्ताको समीकरण बदलिन्छ, विचारको रंग पनि बदलिन्छ। विचारलाई बदल्ने होइन, व्यवहारलाई रूपान्तरण गर्ने चेतना आवश्यक छ।
जनता, कर र विश्वासको प्रश्न : नाटकको पर्दा पछाडिको वास्तविकता
जनता राजनीति हेर्दा थाकिसकेका छन्। उनीहरूले हरेक वर्ष नयाँ “एकता घोषणा”, “जनताको सरकार” र “नयाँ विचार” का नारा सुन्छन्, तर जीवनमा परिवर्तन अनुभूत गर्न सक्दैनन्।
कर तिरेर जनता नेताको वेतन, सुरक्षा, गाडी र सुख–सुविधा धान्छन्, तर ती नेताहरूले जनताको परिश्रमको कदर भन्दा पनि त्यसको दुरुपयोग गर्छन्। जब शासनको जिम्मेवारी बोकेका व्यक्तिहरू नै “एकता” को नाटक खेल्छन्, तब त्यो केवल नैतिक पतनको उदाहरण हुन्छ।
राजनीतिक विचलनता केवल विचारको भ्रम होइन, त्यो नैतिक अधःपतनको संकेत हो। जब राजनीतिक चेतनाले नैतिक आधार गुमाउँछ, तब लोकतन्त्र केवल स्वरूपमा रहन्छ, आत्मामा होइन।
निष्कर्ष : वैचारिक स्पष्टता र भविष्यको खोज
नेपालको राजनीतिक यात्राले हामीलाई एउटा महत्वपूर्ण पाठ सिकाएको छ — विचार बिना एकता स्थायी हुँदैन, सिद्धान्त बिना शक्ति पवित्र हुँदैन।
एकता र विभाजन दुबै अपरिहार्य छन्, तर तिनको आधार केवल परिस्थिति होइन, दर्शन हुनुपर्छ।
विचारले राजनीति निर्देशित गर्नुपर्छ, नकि राजनीति विचारलाई। यदि सत्ताको लागि विचार बदलिन्छ भने त्यो विचलन हो; तर यदि समाजको आवश्यकता अनुसार विचार विकसित हुन्छ भने त्यो प्रगतिशीलता हो।
अतः, “एकता र विभाजन” लाई केवल राजनीतिक नाटकको रूपमा होइन, वैचारिक अनुशासनको परीक्षणको रूपमा हेर्नुपर्छ।
नेपाललाई आज आवश्यक छ — न नयाँ नारा, न नयाँ दल; आवश्यक छ केवल सच्चा विचार र व्यवहारिक निष्ठा।
राजनीति तब मात्र पवित्र हुन्छ जब नेता आफूलाई होइन, देशलाई केन्द्रमा राख्छ।
जब सत्ताको आकर्षणभन्दा विचारको प्रतिबद्धता बलियो हुन्छ, तब एकता स्थायी बन्छ र विभाजनले पनि नयाँ चेतना जन्माउँछ।
त्यो दिन नेपालमा “एकता र विभाजन” दुबैको अर्थ छुट्टै हुनेछ — विचलन होइन, विकासको यात्रा। -अनिल सिंह
