सुखिपुर, सिरहा — चिसो मौसम सुरु हुनासाथ देशभरका किसान लसुन रोपाइँमा व्यस्त भएका छन्। नेपालका अधिकांश तराई तथा मध्यम पहाडी क्षेत्रमा अहिले लसुन रोपाइँको मुख्य सिजन सुरु भएको छ। असोजको अन्त्यदेखि मंसिरको सुरुवाती हप्ता सम्मलाई लसुन रोपाइँका लागि सबैभन्दा उपयुक्त समयका रूपमा मानिन्छ। कृषि अनुसन्धान परिषद् (NARC) का अनुसार लसुन खेती सफल बनाउन दोमट माटो र राम्रो पानी निकास भएको भूमि आवश्यक हुन्छ। यस समयमा माटोको तापक्रम, आर्द्रता र घामको मात्रा लसुनको अंकुरण र जराको विकासका लागि अनुकूल हुने भएकाले किसानहरू यही समयमा रोपाइँ गर्न उत्साहित छन्। लसुन (Allium Sativum L.) संसारभरमा प्याजपछि दोस्रो प्रमुख गानो बालीका रूपमा चिनिन्छ। कृषि मन्त्रालयका तथ्याङ्क अनुसार हाल देशभर ६५६९ हेक्टर क्षेत्रफलमा लसुन खेती भइरहेको छ, जसबाट वार्षिक ४५ हजार टनभन्दा बढी उत्पादन भइरहेको छ। लसुनलाई मसला र औषधीय दुवै रूपमा प्रयोग गरिन्छ। यसमा कार्बोहाइड्रेट, प्रोटिन, फस्फोरस र एसकोर्बिक एसिड प्रशस्त पाइने भएकाले यसलाई पौष्टिक बाली मानिन्छ। जैविक खेतीमा लसुन लगाउँदा कीराहरू भाग्ने भएकाले यो बाली कीरा नियन्त्रणमा पनि उपयोगी ठहरिन्छ। कृषि प्राविधिकका अनुसार खेतलाई राम्रोसँग जोत्नु, गोठालो मल मिसाउनु र सिँचाइको व्यवस्था मिलाउनु अत्यावश्यक हुन्छ। २५ देखि ३० केजी प्रति रोपनी 
विउ आवश्यक पर्छ, र रोपाइँपछि माटोको नमी कायम राख्न हप्तामा एकपटक हल्का सिँचाइ गर्नुपर्छ। तराईका जिल्लाहरूमा मंसिरको मध्यसम्म रोपाइँ गर्ने चलन छ भने पहाडी क्षेत्रमा असोज–कात्तिकमै रोपाइँ सकाइन्छ। सुखिपुरकी किसान गुलाब कुमारी महतो भन्छिन्, “गत वर्ष लसुन खेतीबाट राम्रो आम्दानी भयो, त्यसैले यो वर्ष क्षेत्रफल बढाएकी छु। बजारमा माग बढ्दो छ र अर्गानिक बीउ सहजै पाइने भएकाले खेतीमा सहजता आएको छ।” आर्गेनिक कृषि फार्म महदेवा की सञ्चालिका गुलाब कुमारी महतोका अनुसार, “हाम्रो फार्ममा स्वदेशी प्रविधि र अर्गानिक मल प्रयोग गरेर उत्पादन गरिएको लसुन बीउ किसानमैत्री दरमा उपलब्ध गराइँदैछ। यस बीउ रोगमुक्त र उच्च अंकुरण क्षमतायुक्त छ, जसले किसानलाई राम्रो उत्पादन र आम्दानी दुवै दिलाउनेछ।” उनका अनुसार, अर्गानिक प्रविधीले माटोको संरचना सुधार गर्ने, कीराको प्रभाव घटाउने र लसुनको स्वाद तथा भण्डारण क्षमता बढाउने फाइदा पुर्याउँछ। समयमै सिँचाइ र मल सन्तुलन मिलाएमा एक कठ्ठाबाट औसत ६०–८० किलोसम्म उत्पादन गर्न सकिने सम्भावना रहन्छ। लहानका युवा किसान मनोज चौधरी भन्छन्, “पहिले हामी धान र गहुँमा निर्भर थियौं, तर अहिले लसुन खेतीले राम्रो फाइदा दिइरहेको छ। बजारमा मूल्य स्थिर भएकाले जोखिम कम छ।” हाल देशभरका सहकारी र निजी फार्महरूले अर्गानिक बीउ वितरण गर्दै आएका छन्। सुखिपुर–८ महदेवास्थित आर्गेनिक कृषि फार्म ले किसानहरूको विश्वास जित्दै आत्मनिर्भर उत्पादनको उदाहरण प्रस्तुत गरेको छ। लसुन खेती अब नाफामूलक बालीका रूपमा स्थापित हुँदै गएको छ। धान र गहुँजस्ता परम्परागत बालीमा घट्दो आम्दानीका कारण किसानहरू वैकल्पिक रूपमा लसुन रोज्न थालेका छन्। कृषि विज्ञहरूका अनुसार मौसम अनुकूल रहँदा लसुनको बोट सहज अंकुरणमा रहन्छ। पर्याप्त चिस्यान, मध्यम घाम र स्थिर तापक्रमले उत्पादन बढाउँछ। नेपालमा अर्गानिक प्रविधी विस्तारसँगै लसुन खेतीले नयाँ व्यावसायिक आयाम लिँदैछ। किसानहरूबीच प्रतिस्पर्धा र सुधारको भावना बढ्दै गएको देखिन्छ। विज्ञहरूले किसानहरूलाई यही अवसर सदुपयोग गरी समयमै रोपाइँ सकाएर उच्च उत्पादन गर्न सुझाव दिएका छन्।
