ध्वनि प्रदूषण अहिले नेपालको शहर र गाउँहरूमा बढ्दो चिन्ताको विषय बनेको छ। सवारी साधनको लगातार हर्न, निर्माण कार्यका मेशिनहरूको आवाज, उद्योगधन्दा, र सार्वजनिक कार्यक्रममा लाउडस्पिकरको अत्यधिक प्रयोगले हाम्रो वातावरणमा शान्ति हराउँदैछ। यसले मानिसको मानसिक स्वास्थ्य, सामाजिक जीवन, पढाइ र दैनिक जीवनमा गहिरो असर पुर्याएको छ।
१.समाजमा ध्वनि प्रदूषणको असर
ध्वनि प्रदूषणले समाजमा शान्ति र मेलमिलापमा बाधा पुर्याउँछ। मानिसहरू तनावग्रस्त र असहज महसुस गर्छन्। काठमाडौंको ठमेल क्षेत्र र विराटनगरको व्यस्त बजार क्षेत्रमा स्थानीय बासिन्दाहरूले अत्यधिक आवाजको कारण निद्रा गुमाउने, मानसिक तनाव बढ्ने र दैनिक काममा ध्यान केन्द्रित गर्न कठिन हुन्छ ।
ध्वनि प्रदूषणले सांस्कृतिक र धार्मिक कार्यक्रममा पनि असर पुर्याउँछ। लाउडस्पिकरको अत्यधिक प्रयोगले पूजा पाठमा ध्यान केन्द्रित गर्न कठिन बनाउँछ। यसले समाजमा सामूहिक सहभागिता र मेलमिलापलाई कमजोर बनाउँछ। साथै, व्यवसायमा पनि असर देखिन्छ। बजार क्षेत्रमा ध्वनि प्रदूषण बढी हुँदा ग्राहकहरूले लामो समय त्यहाँ बस्न गाह्रो अनुभव गर्छन्। उदाहरणका लागि, ठमेल क्षेत्रका क्याफे र पसलका मालिकहरूले भनेका छन् कि लगातार हर्न र लाउडस्पिकरको आवाजले ग्राहकहरूको संख्यामा कमी भइरहेको छ ।
२.शिक्षा क्षेत्रमा असर
ध्वनि प्रदूषणले शिक्षा क्षेत्रमा गहिरो असर पुर्याउँछ। विद्यालय, क्याम्पस र घरमा अध्ययन गर्ने स्थानमा लगातार अत्यधिक आवाजको उपस्थितिले विद्यार्थीहरूको ध्यान केन्द्रित गर्न कठिन बनाउँछ। उदाहरणका लागि, काठमाडौंस्थित एक स्नातक काठमाडौं मोडेल कलेजमा परीक्षा दिँदै गर्दा नजिकै निर्माण भइरहेको भवनका भारी मेशिनहरूले विद्यार्थीहरूको ध्यान भंग गरेको अनुभव गरिएको छ। शिक्षकहरूले गुनासो गरेका छन् कि विद्यार्थीहरूले आफूले सिकेका विषयवस्तु सम्झन कठिन पारेको छ। विश्व स्वास्थ्य संगठनले भनेको छ कि लगातार उच्च आवाजमा पढ्ने विद्यार्थीहरूमा मानसिक थकान, ध्यान केन्द्रित गर्न असमर्थता र तनाव जस्ता समस्या देखा पर्न सक्छ। यसले विद्यार्थीहरूको पढाइ मात्र होइन, उनीहरूको मानसिक स्वास्थ्यमा पनि असर पुर्याउँछ।
ध्वनि प्रदूषणले शिक्षण प्रक्रियामा पनि असर पुर्याउँछ। शिक्षकहरूले उच्च आवाजमा कक्षा सञ्चालन गर्दा आफ्ना विद्यार्थीहरूसँग सहज संवाद गर्न गाह्रो अनुभव गर्छन्। काठमाडौंको ठमेल क्षेत्रमा कक्षा सञ्चालन गर्ने शिक्षकहरूले भनेका छन् कि विद्यार्थीहरू बारम्बार उठेर हिँड्ने, चिच्याउने र ध्यान भंग हुने क्रम बढेको छ। यस्तो वातावरणमा सिकाइ वातावरण कमजोर हुन्छ र विद्यार्थीहरूको सिकाइ प्रक्रिया प्रभावित हुन्छ।
३.स्वास्थ्यमा ध्वनि प्रदूषणको असर
ध्वनि प्रदूषणको स्वास्थ्यमा असर अत्यन्त गम्भीर छ। लगातार उच्च आवाज सुन्नु कानको संवेदनशील भागमा असर पुर्याउँछ र सुनिने क्षमता घटाउँछ। उदाहरणका लागि, काठमाडौंको औद्योगिक क्षेत्रमा काम गर्ने श्रमिकहरूले मेशिनको आवाजले सुनिने क्षमता कम भएको गुनासो गरेका छन्। WHO का अनुसार, विश्वभर हरेक वर्ष लाखौं मानिसहरू ध्वनि प्रदूषणका कारण आंशिक वा पूर्ण सुनिने क्षमता गुमाउँछन्। अत्यधिक आवाजले मानसिक स्वास्थ्यमा पनि असर पुर्याउँछ। ललितपुर र ठमेलमा बासिन्दाहरूले लगातार राति बज्ने लाउडस्पिकर र हर्नका कारण निद्रा नपाउने गुनासो गरेका छन्, जसले तनाव र ध्यान केन्द्रित गर्न कठिनाइ ल्याउँछ।
ध्वनि प्रदूषणले शारीरिक स्वास्थ्यमा पनि असर गर्छ। यसले उच्च रक्तचाप, हृदयघात र अन्य दीर्घकालीन रोगको जोखिम बढाउँछ। विश्व बैंकका अध्ययन अनुसार, ध्वनि प्रदूषण बढी भएका शहरहरूमा तनावजन्य रोगको संख्या बढेको छ। यसले जनावर र वातावरणमा पनि असर पुर्याउँछ। पोखराको फेवाताल आसपासको निर्माण कार्यले चराचुरुङ्गीको संख्या घटाएको देखिएको छ। यसरी, ध्वनि प्रदूषण मानव स्वास्थ्य, जनावर र वातावरण दुवैमा नकारात्मक प्रभाव पार्दछ।
समाधान र रोकथामका उपाय
१.आवासीय क्षेत्र, विद्यालय र अस्पताल वरिपरि ध्वनि नियन्त्रण नियम लागू गर्नु।
२.सार्वजनिक स्थलमा लाउडस्पिकर र गाडीको हर्न प्रयोग सीमित गर्नु।
३.निर्माण कार्यको समय निश्चित गर्ने र विद्यार्थी वा बिरामी क्षेत्र नजिक नचलाउने।
४.घर र कक्षाकोठामा ध्वनि नियन्त्रण उपाय अपनाउने।
५.जनचेतना अभिवृद्धि अभियान सञ्चालन गर्नुपर्ने ।
